عبد اللّه بن اسماعيل بن امام جعفر صادق چهارمين پيشواى فرقهء اسماعيليه پس از محمد بن اسماعيل در سال 297 ، خلافت فاطمى اسماعيليه را تأسيس كرد ، ابتدا قلمرو حكومت آنها در شمال افريقا ، در مراكش بود و بتدريج نفوذشان به مصر كشيده شد . قدرت خلفاى فاطمى به جايى رسيد كه با حكومت خلفاى عباسى بغداد نيز درافتادند و گسترش قلمرو خود را تا آسياى صغير ، عراق ، فلسطين و مصر ادامه دادند . اين حكومت قدرتمند كه مدت 270 سال بر مصر و نواحى اطراف آن نفوذ و گسترش داشت با حمله به بغداد ، چيزى نمانده بود كه حكومت عباسى را سرنگون سازد . بدين ترتيب كه المستنصر باللّه هشتمين خليفهء فاطمى ( 427 - 487 ) يكى از سرداران معروف خود به نام ارسلان بساسيرى [ 32 ] را كه اصلا ايرانى و از اهالى فسا از شهرهاى نزديك شيراز بود ، در سال 450 هجرى مأمور حمله به بغداد نمود . در آن زمان القائم باللّه خليفه عباسى ( 422 - 467 ) بر عراق حكومت داشت [ 33 ] بساسيرى نيروى خليفهء عباسى را سركوب و القائم باللّه را از بغداد بيرون راند ، اما پس از يك سال با حمايت امراى سلجوقى از خليفهء عباسى ، دوباره بغداد از تصرف بساسيرى بيرون آمد « 1 » و القائم باللّه مجددا خليفه شد . خلفاى فاطمى چهارده نفر بودند و جمعا مدت 270 سال حكومت كردند ، در زمان آخرين خلفاى فاطمى جنگهاى صليبى درگرفت و با ظهور صلاح الدين - ايوبى ، چهاردهمين خليفه ضعيف النفس فاطمى يعنى العاضد باللّه [ 34 ] ( 555 - 567 ) در سال 567 از آن سردار شكست خورد و سلسلهء فاطمى مصر منقرض گرديد . صلاح الدين پس از تسلط بر مصر كوشيد تا آثار و پيروان اسماعيليان را از ميان بردارد . از آن پس مركز اسماعيليه منحصر به داعيان اسماعيلى نزارى كه در الموت قزوين بودند گشت و خلافت فاطمى مصر نابود شد « 2 » . جنگهاى صليبى تقريبا بيشتر مورخانى كه دربارهء پيدايش و بروز جنگهاى صليبى قلمفرسايى

--> ( 1 ) . براى اطلاع بيشتر از احوال بساسيرى ر . ك دكتر منصور رستگار ، ارسلان بساسيرى مجلهء يغما شماره 5 ، سال 27 ، تهران 1353 ( 2 ) . يوسف فضائى ، مذاهب اهل سنت و فرقهء اسماعيليه ( تهران ، فرخى ، بىتا ) ص 357 - 367